محمد حسين بن مهدى فراهانى
59
سفرنامه ميرزا محمد حسين فراهانى ( فارسى )
و جرجان است . و بر طرف غرب آن قزلر و شيروان و خاك لان « 5 » و باب الابواب است . و بر طرف جنوب آن گيلان و طوالش و بعضى از طبرستان و استراباد و پاره [ اى ] از خاك تركستان است . و بر طرف شمال آن دشت قپچاق و خاك خزر و حاجى ترخان است . رودهاى حوضهء درياى خزر و بسيار از رودهاى بزرگ و كوچك داخل اين بحر مى - شود منجمله رودهاى مفصله : رود جرجان ، رود اترك ، رود ترك ، رود تكا ، رود آمبا ، رود آتل ، رود كوما ، رود اورال ، رود كر ، رود سمور ، رود شاهرود ، رود قزل اوزن ، رود كلاسهرود ، رود گوهررود ، رود شمرود ، رود لاهيجان ، رود هراز ، رود بابل ، رود چالوس ، رود تالار ، رود تيجن ، رود مرز ، رودخانهء رودسر ، رود لنگرود [ و ] رود پله رود . و از انزلى تا بادكوبه سيصد و پنجاه ورس « 6 » است ، كه تفصيل ورس در جاى خود عرض شده است . و سه ساعت از شب سهشنبه پانزدهم گذشته واپور از انزلى حركت نموده ، همين كه نه ساعت راه طى كرد ، اول از قريهء كرگانرود كه بندر و در جزو خاك ايران و ملكى اسد خان طوالش است گذشت ، بعد به بندر استرا رسيد و در آنجا متوقف گرديد . آستارا استرا در ميان جنگل و سرحد ما بين ايران و روس است و رودخانه [ اى ] كه فاصل ما بين خاك ايران و روس است . اين طرف رود در جزو طوالش و متعلق به دولت ايران است و آن طرف در جزو خاك روسيه است . هر دو طرف استرا قريب دويست خانوار سكنه دارد . در اينجا گمركچى روسيه از خشكى به واپور آمده و بارهاى كشتى را به انبار كشتى برد و درب انبار را لاك و مهر كرد كه در بادكوبه باز كنند و در بين راهها در بنادر تقلبى نشود و چيزى از گمرك نگريزانند . و در اينجا مأمور تذكره هم تذكر [ ه ] هاى تبعيت كه دست سرنشين واپور بود
--> ( 5 ) - شهرى است در ارمنستان شوروى . ( 6 ) - مأخوذ از روسى ، اندازهاى از مسافت كه معادل 3500 قدم است .